Bir ürünün bozulmasıyla ilgili her uyuşmazlık yalnızca teknik servis işlemi değildir. Ürünün teslim anında sözleşmeye uygun olup olmadığı ve tüketicinin hangi talebi ileri sürdüğü de değerlendirilir. Ayıplı mal hükümleri, bu değerlendirme için dört temel seçimlik hak düzenler.
Bu not, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden tüketicinin, ticari ya da mesleki amaçla satış yapan kişiden edindiği mala ilişkin genel çerçeveyi ele alır. Her ikinci el alışveriş veya kişiler arasındaki her satış aynı kurallara tabi kabul edilmemelidir.
Kısa özet: Ayıplı malda tüketici, kanuni koşulları içinde sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim haklarından birini seçebilir. Bu haklar, mesafeli satışlardaki cayma hakkından farklıdır. Satış ve teslim belgeleri, bildirilen ürün özellikleri, arızanın ortaya çıkış zamanı ve yazılı talep birlikte değerlendirilmelidir. Hangi talebin uygulanabileceği somut ürün ve uyuşmazlığın özelliklerine bağlıdır.
Bir ürün ne zaman ayıplı sayılır?
Ayıp, yalnızca ürünün hiç çalışmaması anlamına gelmez. Kararlaştırılan örnek veya modele uymama, bulunması gereken bir özelliğin eksikliği ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydayı azaltan bir sorun da bu kapsamda değerlendirilebilir. Temel tanım 6502 sayılı Kanun’un 8. maddesinde yer alır.
Bu nedenle yalnız “çalışıyor” veya “çalışmıyor” sorusuyla yetinilmez. Sipariş sırasında belirtilen model, kapasite veya diğer nitelikler de önemlidir. Öte yandan kullanım sırasında ortaya çıkan her sorun, kendiliğinden teslimden kaynaklanan bir ayıp olarak kabul edilmez; sorunun kaynağı ayrıca incelenir.
Tüketicinin dört seçimlik hakkı nedir?
Kanun’un 11. maddesi şu seçenekleri düzenler:
- Sözleşmeden dönme: Ürünü geri vermeye hazır olduğunu bildirerek ödediği bedelin iadesini istemek.
- Bedel indirimi: Ürünü elinde tutup ayıbın etkisiyle orantılı bir indirim istemek.
- Ücretsiz onarım: Aşırı masraf gerektirmemesi koşuluyla, giderleri satıcıya ait olacak şekilde ürünün onarılmasını istemek.
- Değişim: İmkân varsa ürünün ayıpsız bir misliyle değiştirilmesini istemek.
Bu liste, bütün seçeneklerin her olayda sınırsız biçimde uygulanabileceği anlamına gelmez. Onarım veya değişimin orantısız güçlük doğurması gibi kanuni sınırlamalar vardır. Satıcıya yöneltilebilen talepler ile üretici veya ithalatçıya yöneltilebilen talepler de aynı kapsamda değildir; ücretsiz onarım ve değişim bakımından üretici veya ithalatçıya da başvurulabilir. Bakanlığın bilgi rehberi bu ayrımları açıklar.
Ayıplı mal hakkı ile cayma hakkı aynı mı?
Hayır. Ayıplı mala ilişkin talepler, ürünün sözleşmeye uygun olmamasına dayanır. Mesafeli sözleşmelerdeki cayma hakkı ise kanuni kapsamı ve istisnaları içinde gerekçe göstermeden kullanılabilen farklı bir haktır. Bir talebin dayanağının doğru belirlenmesi bu nedenle önemlidir.
Örneğin internetten alınan bir ürünü yalnızca beğenmemek ile ürünün siparişte belirtilen niteliği taşımaması farklı durumlardır. Caymaya ilişkin süre ve istisnalar doğrudan ayıplı mal taleplerinin yerine konulmamalıdır. İki düzenlemenin ayrımı Kanun’un 8–12 ve 48. maddelerinde görülebilir.
İlk altı ay kuralı neyi ifade eder?
Kanun’un 10. maddesine göre teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde bulunduğu kabul edilir; aksini ispat yükü satıcıdadır. Ancak bu karine, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz.
Bu düzenleme “tüketicinin bütün hakları altı ay sonunda biter” anlamına gelmez. İspat yüküne ilişkin karine ile zamanaşımı farklı konulardır. Teslim tarihi ve sorunun ilk ortaya çıkış zamanı bu nedenle ayrı kaydedilmelidir. Zamanaşımının somut olayda değerlendirilmesi, malın türü ve kanuni istisnalar da dikkate alınarak yapılır.
Belge düzeninde nelere dikkat edilebilir?
Satış belgesi ve teslim kaydı, ürünün hangi koşullarda edinildiğini gösterir. Sipariş açıklaması, yazışmalar ve servis belgeleri ise bildirilen özelliklerle sonradan ortaya çıkan sorunun birlikte incelenmesine yardımcı olabilir.
Belgeleri düzenlerken ürünün marka/model bilgisi, teslim günü, sorunun açıklaması ve karşı tarafa yöneltilen talep birbirinden ayrılmalıdır. Yalnız “ürün bozuk” ifadesi yerine sorunun hangi koşulda ortaya çıktığını açıkça anlatmak, olayın anlaşılmasını kolaylaştırır. Bu kayıt düzeni tek başına belirli bir talebin kabul edileceğini göstermez; hakların kapsamı somut olayın bütününe göre değerlendirilir.
Kaynaklar
- Ticaret Bakanlığı — 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, m.3, 8–12 ve 48 — erişim: 5 Eylül 2026
- Ticaret Bakanlığı — Ayıplı Mal ve Hizmetler Hakkında Bilgilendirme — erişim: 5 Eylül 2026